Xalqaro transport koridori (XTK) «Shimol – Janub»
2000-yil 12-sentabrda Rossiya, Hindiston va Eron «Shimol – Janub» xalqaro transport koridorini tashkil etishga kelishib oldi. Uning uzunligi 7200 km boʻlib, Suvaysh kanali orqali oʻtadigan dengiz yoʻlidan qisqaroq va arzonroq.
Xalqaro transport koridori (XTK) «Shimol – Janub»
2000-yil 12-sentabrda Sankt-Peterburg shahrida transport boʻyicha ikkinchi Yevroosiyo konferensiyasi chogʻida Rossiya, Hindiston va Eron oʻrtasida «Shimol – Janub» xalqaro transport koridorini (xaritada qizil chiziq) tashkil etish toʻgʻrisida hukumatlararo bitim imzolandi. Keyinchalik unga Ummon, Ozarbayjon, Armaniston, Belarus, Qozogʻiston, Suriya, Turkiya, Tojikiston va Qirgʻiziston kabi davlatlar ham qoʻshildi.
Xalqaro transport koridori (XTK) «Shimol – Janub» Sankt-Peterburg dengiz portidan Hindistonning gʻarbiy sohilidagi eng yirik portlaridan biri — Mumbaygacha boʻlgan multimodal yoʻlovchi va yuk tashish yoʻnalishini yaratishga qaratilgan ulkan loyihadir. Uning umumiy uzunligi 7200 km. Bu koridorning asosiy afzalliklari Suvaysh kanali orqali oʻtadigan xalqaro dengiz yoʻnalishi (xaritada yashil chiziq) bilan qiyoslaganda tashish masofasini ikki baravar, tranzit vaqtini 40 foizga va transport xarajatlarini 30 foizga qisqartirishidan iborat. Suvaysh kanali marshrutining uzunligi esa 14 500 km.
Yuqorida sanab oʻtilgan afzalliklardan tashqari, «Shimol – Janub» koridorini yaratish Rossiyaga Eron, Hindiston, Pokiston, Janubi-Sharqiy Osiyo, Afrika va Yaqin Sharqning jadal oʻsayotgan yirik bozorlariga chiqish, Hindiston va Eronga esa Boltiq dengizi orqali Rossiya, Shimoliy va Gʻarbiy Yevropa, hamda «Shimol – Janub» koridorining sharqiy yoʻnalishi orqali Markaziy Osiyo bozorlariga chiqish imkonini beradi. Bu koridorda barcha yoʻnalishlar orqali oʻtadigan asosiy davlat Eronga aylanadi.
Ushbu koridor, shuningdek, Suvaysh kanaliga muqobil yaratadi. 2020-yilda Suvaysh kanali orqali yuk tashish hajmi jahon yuk tashish hajmining qariyb 12 foizini tashkil etdi (pandemiya tufayli 2019-yildagidan kam). Suvaysh kanali orqali kema aylanmasi yiliga 19 ming kemani tashkil etdi; bu dunyodagi yana bir muhim Panama kanali bilan qiyoslaganda yuqori, chunki undan yiliga 14 mingdan ortiq kema oʻtgan. 2022-yilda Suvaysh kanali oʻz tarixidagi eng yuqori yuk oqimi rekordiga erishdi: u orqali 23 mingdan ortiq kema va 1,4 mlrd tonna yuk oʻtdi. Biroq 2024-yilda Qizil dengizda kemalarga husiylarning hujumlari tufayli Misrning Suvaysh kanalidan olgan daromadi deyarli yarmiga kamaydi.
XTK «SHIMOL – JANUB»
Xalqaro transport koridori (XTK) «Shimol – Janub» Kaspiy dengiziga nisbatan yuk tashishning uchta asosiy yoʻnalishini nazarda tutadi:
▪️Transkaspiy yoʻnalishi: Rossiyadagi Astraxan, Olya va Mahachqala portlari hamda Erondagi Bandar Anzali, Amirabad va Nushahr portlari orqali.
▪️Sharqiy:
-
Qoraqalpogʻiston orqali oʻtadigan mavjud temir yoʻl tarmogʻi Qozogʻiston, Oʻzbekiston va Turkmaniston hududidan oʻtib, Eron temir yoʻl tarmogʻiga Tedjen – Sarahs chegara oʻtish nuqtasi orqali chiqadi; bunda Turkmanistondagi stansiyada rossiya 1520 mm kengligidagi vagonlar Eronda qoʻllanadigan yevropacha 1435 mm kenglikka almashtiriladi;
-
Bolashak stansiyasi orqali oʻtadigan mavjud temir yoʻl tarmogʻi Oʻzbekistonni chetlab, Gʻarbiy Qozogʻistondan toʻgʻridan-toʻgʻri Turkmanistonga borib, Eronga Etrek – Gorgan chegara oʻtish nuqtasi orqali chiqadi; gʻildirak juftlari Erondagi Gorgan chegara oʻtish nuqtasida almashtiriladi.
▪️Gʻarbiy: Astraxan – Mahachqala – Samur yoʻnalishi, soʻngra Ozarbayjon hududi orqali Astara stansiyasigacha va Eron hududi orqali qurilayotgan Astara – Rasht – Qazvin liniyasi boʻylab. Astara (Ozarbayjon) – Astara (Eron) va Erondagi Rasht – Qazvin temir yoʻl uchastkalari foydalanishga topshirilgan. Rasht – Astara temir yoʻl uchastkasiga kelsak, 2023-yil 17-mayda Rossiya va Eron oʻrtasida uzunligi 162 km boʻlgan ushbu uchastkani qurish toʻgʻrisida hukumatlararo bitim imzolandi; rejalarga koʻra qurilish 2027-yilga kelib yakunlanishi kerak. XTKning Gʻarbiy yoʻnalishida Rasht – Astara tarmogʻi qurilgach, Rossiyadan keladigan poyezdlar Ozarbayjon va Eron orqali Eronning Bandar Abbos portiga, soʻngra dengiz orqali Hindistonning Mumbay port shahriga boradi.
Hisob-kitoblarga koʻra, Rasht – Astara temir yoʻli ishga tushirilgach, «Shimol – Janub» XTKning gʻarbiy koridori orqali tranzit hajmi 30 mln tonnaga yetkazilishi mumkin, barcha yoʻnalishlar (transkaspiy, sharqiy va gʻarbiy) boʻyicha jami yuk oqimi esa 2030-yilga borib 15 mln tonnadan 45 mln tonnaga oshishi kerak. Hindistondan tashqari, savdo yoʻnalishlari keyinchalik Iroq, Quvayt, Qatar, BAA, Saudiya Arabistoni, Ummon, Yaman va Shri-Lankaga ham oʻtkazilishi mumkin. Kelgusida XTK Afrika, Janubi-Sharqiy Osiyo va Okeaniya davlatlarini qamrab oladi.