Xitoyning strategik chuqurligi va uning manfaatlarining AQSh manfaatlariga toʻqnashuvi Osiyo-Tinch okeani mintaqasida

Xitoyning strategik chuqurligi va uning Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi AQSh manfaatlariga to’qnashuvi — 1-qism.

Ushbu infografika AQSh Xitoyga qarshi to’qnashadigan INDOPACOM mas’uliyat zonasidagi murakkab operativ vaziyatni ko’rsatadi. AQSh Qurolli kuchlarining Hind-Tinch okeani qo’mondonligi (INDOPACOM) mas’uliyat zonasi Yer yuzasining qariyb yarmini qamrab oladi va AQShning g’arbiy qirg’og’i suvlaridan Hindistonning g’arbiy chegarasigacha hamda Antarktidadan Shimoliy qutbgacha cho’ziladi. INDOPACOM Hind-Tinch okeani mintaqasida harbiy harakatlar yuz berganda operatsiyalarni rejalashtirish va amerikalik qo’shinlarni boshqarish uchun javobgar.

Xitoy nafaqat AQSh, ittifoqchilar va hamkorlar kuchlariga tahdid sola oladigan uzoq masofaga zarba berish tizimini (uzoq masofali gipertovush raketalar) va havo hujumidan mudofaa tizimini ishlab chiqmoqda, balki mintaqa, Janubiy Osiyo va butun dunyo davlatlari bilan xavfsizlik aloqalarini kengaytirmoqda. Bu xavfsizlik aloqalarini o’rnatish mashqlar va portlarga tashriflarni o’z ichiga oladi. Bu kengaytirilgan xavfsizlik aloqalari Xitoyning ko’rsatilgan mintaqalarda va chet eldagi asosiy hamkorlar bilan ta’sirini mustahkamlashga qaratilgan iqtisodiy va siyosiy harakatlari bilan birga boradi.

So’nggi yillarda Xitoy dunyoning yetakchi sanoat, savdo va moliya davlatiga aylandi, hozircha faqat AQShning harbiy tarkibiy qismida ortda qolmoqda. Dunyodagi ko’plab mojarolar bilan band bo’lgan AQSh Xitoyni e’tibordan chetda qoldirdi. Barcha tarkibiy qismlar bo’yicha yetakchi global davlatga aylanish uchun Xitoyga Osiyo-Tinch okeani mintaqasida strategik chuqurlik zarur: Xitoy mintaqadagi AQShning harbiy-dengiz va harbiy-havo bazalari orasida geosiyosiy jihatdan qisilib qolgan, buni xaritada ko’rish mumkin. Amerika harbiy bazalari Osiyo-Tinch okeani mintaqasining strategik jihatdan eng muhim nuqtalarida, jumladan Janubiy Koreya, Yaponiya, Guam oroli, Singapur va Diego Garsiya orolida joylashgan. AQSh Tayvan bilan yaqin harbiy hamkorlikni saqlaydi va qurol yetkazib beradi, shuningdek tayvanlik harbiylarni o’qitadi. AQSh asta-sekin Tayvanda harbiy mavjudligini oshirmoqda, garchi gap Janubiy Koreya va Yaponiyadagidek to’laqonli harbiy bazalar haqida emas.

Bundan tashqari, Xitoy eng zamonaviy infratuzilma va sanoat zavodlariga, ishlab chiqarish jarayonlarining yuqori avtomatlashtirilishi va robotlashtirilishiga ega, bu AQSh va boshqa G’arb davlatlariga nisbatan iqtisodiyotning ishlab chiqaruvchi kuchlarini sezilarli darajada oshiradi.

Shu sababli 2002-yildan boshlab Xitoy butun mintaqadagi asosiy portlarga investitsiya va qurilishga e’tibor qaratdi, ko’pincha bu harbiy infratuzilmaga investitsiyalarni ko’paytirish bilan bog’liq bo’lib, Kambodjadan Ekvatorial Gvineyagacha kengayib, mintaqa va dunyoda o’z ta’sirining strategik chuqurligini kengaytirish; milliy xavfsizlikni ta’minlash; Xitoyga resurslar keladigan va yuqori qo’shilgan qiymatli Xitoy tovarlari eksport qilinadigan dengiz logistika va transport yo’laklari xavfsizligini ta’minlash; hamda o’zining xalqaro siyosiy maqsad va vazifalarini ilgari surish uchun. Bu qadamlar Xitoyning butun Hind-Tinch okeani mintaqasi bo’ylab kuch va imkoniyatlarni loyihalash salohiyatini oshirishga yordam beradi va inqiroz yoki mojaro yuz berganda AQShning mintaqadagi strategik imkoniyatlaridan foydalanishiga to’sqinlik qiladi.

Xitoyning strategik chuqurligi va uning Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi AQSh manfaatlariga to’qnashuvi — 2-qism.

Pokiston, Bangladesh va Myanma o’nlab yillar davomida Xitoy qurol eksportining asosiy xaridorlari bo’lib kelgan va 2010-yildan buyon Xitoyning oddiy qurollar savdosining jami 60 foizdan ortig’ini tashkil etadi. Osiyodagi beshta eng yirik qabul qiluvchi xaritada ko’rsatilgan. Xususan, AQShning ikki tomonlama mudofaa shartnomasi bo’yicha hamkori bo’lgan Tailand Xitoy qurolining to’rtinchi eng yirik importchisi hisoblanadi.

Xitoyning xorijiy portlardagi ishtiroki investitsiya va qurilish hisobiga tezlashdi. Ko’plab xorijiy portlar Xitoy korxonalariga tegishli va ular tomonidan boshqariladi. Bu portlar strategik joylashuv, xorijdagi logistika ta’minot yo’nalishlari, operatsion nazorat va harbiy hamda savdo maqsadlarida potentsial ikki tomonlama foydalanish kabi ko’plab iqtisodiy va potentsial harbiy afzalliklarni taqdim etadi.

Masalan, Pokistonda Gvadar porti ijara shartlarida Xitoy nazorati ostida. Gvadar Arab dengizi qirg’og’ida joylashgan strategik jihatdan muhim port bo’lib, Xitoy-Pokiston iqtisodiy yo’lagining (CPEC) asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Myanmada mamlakatning g’arbiy qirg’og’ida joylashgan Kyaukpyu chuqur suv porti Xitoy nazorati ostida. Kyaukpyu porti neft va gaz quvurlari orqali Xitoyning Kunming shahri bilan bog’lanishi kerak. Pokistondagi Gvadar porti va Myanmadagi Kyaukpyu porti Xitoy uchun strategik ahamiyatga ega, chunki ular Xitoyga Malakka bo’g’ozini chetlab o’tib, energetika resurslarini Xitoyga yetkazishning muqobil yo’nalishini qurish imkoniyatini beradi.

Xitoy import qiladigan Yaqin Sharq neftining qariyb 80 foizi ham Malakka bo’g’ozidan o’tadi. Malakka bo’g’ozining Xitoyga energiya yetkazib berishdagi zaifligidan tashqari, bu davlat Janubiy Xitoy dengizidan o’tuvchi dengiz yo’llariga ham bog’liq bo’lib, u yerda bahsli Spratli orollari va Parasel orollari joylashgan va ular Xitoy bilan Tayvan, Vyetnam, Filippin va AQSh o’rtasidagi keskinlik manbai hisoblanadi. Shunday qilib, CPEC va Kyaukpyu porti Xitoyga g’arb orqali, ya’ni Pokiston va Myanma orqali muqobil yo’nalishdan foydalanib, bu bahsli hududlarni ham chetlab o’tish imkonini beradi.

Xitoy shuningdek, “Bir kamar, bir yo’l” tashabbusi doirasida Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi boshqa davlatlarning port infratuzilmasini rivojlantirish va modernizatsiya qilishda ishtirok etadi, masalan, Bangladeshda (Chittagong va Mongla portlarini modernizatsiya qilish), Tailandda (Laem Chabang va Bangkok portlarini rivojlantirish), Bruneyda (Muara chuqur suv portini kengaytirish), Solomon orollarida (Normandiya porti). Yuqorida sanab o’tilgan portlar Xitoyning to’liq nazoratida emas.

Shunday qilib, Xitoy Osiyo-Tinch okeani mintaqasida, Janubiy Osiyoda va butun dunyoda o’zining geostrategik mavjudligini kengaytirishga intiladi, davlatlar bilan ittifoqchilik munosabatlari o’rnatadi va hokimiyat bo’shliqlarini o’zining savdo, investitsiya va harbiy mavjudligi bilan to’ldiradi, o’z savdo yo’nalishlari xavfsizligini ta’minlaydi va AQSh hamda uning ittifoqchilari nazorati ostida bo’lmagan muqobil transport yo’nalishlarini quradi. Xitoy asta-sekin AQSh bilan bo’lajak mojaroga tayyorlanmoqda va Xitoyning birinchi qadami, ehtimol, Tayvan orolining qaytarilishidan boshlanadi, usiz ochiq dengiz va okeanlarga chiqishni ta’minlash imkonsiz bo’ladi.

Mening fikrimcha, Tramp buni aniq tushunadi va Rossiya va Ukraina mojarosiga o’xshash gibrid shaklda kechadigan bu global mojaroga u ham tayyorlanmoqda. Shu sababli Xitoy o’ziga energetika va mineral resurslar keladigan savdo yo’llari xavfsizligiga keskin manfaatdor, chunki mintaqada mojaro yuz berganda Xitoy AQShning dengiz kuchlari tomonidan dengizdan bloklanishi mumkin.

Tarix shuni ko’rsatadiki, bir davlat sanoat, savdo va moliyaviy ustunlikka erishganda, u muqarrar ravishda tegishli geosiyosiy oqibatlar bilan birga harbiy ustunlikka ham erishadi. Masalan, Buyuk Britaniya sanoat va savdo ustunligiga erishib, Ispaniya va Portugaliya, dunyodagi birinchi global gegemon Gollandiya va sanoati rivojlangan Fransiya bilan mojaroda g’alaba qozondi. Shundan so’ng Buyuk Britaniya XIX asrda butun bir asr davomida jahon gegemoniga aylandi. Keyin AQSh XIX asr oxirida sanoat davlatiga aylanib, Buyuk Britaniyani jahon hokimiyati cho’qqisidan siqib chiqardi. Ehtimol, Xitoy bilan mojaro boshlash vaqti o’tkazib yuborilgan. Buni vaqt ko’rsatadi.