Jahon energetika paradoksi: talab oshib, neft-gaz sektoriga investitsiyalar kamaymoqda
2026-yilda jahon energetika investitsiyalari qariyb $3,4 trln ga yetishi prognoz qilinmoqda, biroq neft sektoriga investitsiyalar $500 mlrd dan pastga tushadi. Talab rekord darajada oʻsayotgan bir paytda taklifning strukturaviy tanqisligi xavfi ortmoqda.
JAHON ENERGETIKA PARADOKSI: TALAB OʻSYAPTI, NEFT-GAZ SEKTORIGA INVESTITSIYALAR KAMAYMOQDA (1-QISM).
Xalqaro energetika agentligiga koʻra, 2026-yilda jahon energetika investitsiyalari oqimi oʻsishda davom etadi, biroq anʼanaviy yoqilgʻi sektori ichida qarama-qarshi dinamika kuzatiladi: tabiiy gaz va koʻmirga investitsiyalar ortib bormoqda, neft sektoriga kiritilgan mablagʻlar esa qisqarib bormoqda.
XEA 2026-yilda jahon energetika investitsiyalarining umumiy hajmini taxminan $3,4 trln deb prognoz qilmoqda, bu taxminan 5% oʻsish demakdir. Bunda qariyb $1,2 trln neft, tabiiy gaz va koʻmirga toʻgʻri keladi. Ammo fossil fuel sector ichida dinamika bir xil emas: neftga investitsiyalar $500 mlrd dan kamroq darajaga tushishi kerak, gazga investitsiyalar taxminan $330 mlrd gacha oʻsishi, koʻmirga investitsiyalar esa $180 mlrd gacha koʻtarilib, 2012-yildan buyon eng yuqori darajaga chiqishi kerak (asosan Xitoy hisobiga).
Ammo shuni taʼkidlash kerakki, agar jahon neft isteʼmoli 2015-yilda sutkasiga 93 mln barrelni tashkil qilgan boʻlsa, 2026-yilda global neft isteʼmoli oʻrtacha 105,74 million barrel/kun, 2027-yilda esa yillik hisobda 107,86 million barrel/kunni tashkil etadi, bu OPEC prognozlariga muvofiq.
XEA maʼlumotlariga koʻra, neft sektoriga investitsiyalar taxminan 35% ga qisqargan — 2015-yildagi $818 milliarddan 2025-yilda $535 milliardgacha — qayta tiklanuvchi energiya manbalariga kiritilgan mablagʻlar oʻsishi fonida.
Bundan tashqari, investitsiyalarning nominal koʻrsatkichlarini inflyatsiya tuzatishi bilan hisobga olish zarur. Nominal qisqarish allaqachon taxminan 35% ni tashkil etadi, inflyatsiya tuzatishi esa qiyoslanadigan real kapital xarajatlar hajmi yanada sezilarli darajada pasayganini koʻrsatadi.
JAHON ENERGETIKA PARADOKSI: TALAB OʻSYAPTI, NEFT-GAZ SEKTORIGA INVESTITSIYALAR KAMAYMOQDA (2-QISM).
Shunday qilib, bir tendensiya koʻrinadi: bir tomondan, global neft isteʼmoli rekord darajada va oʻsishda davom etmoqda; boshqa tomondan, neft sektoriga investitsiyalar 2010-yillar oʻrtasidagi darajadan ancha past boʻlib qolmoqda.
Shu bilan birga, XEA pasayish surʼatlari muammosiga eʼtibor qaratadi: 2019-yildan beri neft-gaz sektoriga yoʻnaltirilgan yillik upstream investitsiyalarning deyarli 90% mavjud konlarda qazib olishning pasayishini qoplashga, talab oʻsishini qondirishga emas, sarflangan.
Natijada strukturaviy qarama-qarshilik yuzaga keladi: jahon neft va gazga talab yuqori darajada saqlanib, oʻsishda davom etmoqda, mavjud konlar esa tabiiy ravishda tugab bormoqda. Investitsiya oqimining katta qismi pasayish surʼatlarini qoplashga, yaʼni mavjud qazib olish darajasini saqlab qolishga yoʻnaltirilmoqda. Natijada kelajakdagi taklifni kengaytirish uchun investitsiya resurslari kamroq qoladi, bu esa jahon energetika bozori uchun potensial strukturaviy xavf tugʻdiradi.
Agar jahon talabi yanada oʻsishi sharoitida upstream investitsiyalarni yetarli darajada kengaytirmaslik tendensiyasi saqlanib qolsa, bu taklifning strukturaviy tanqisligi yuzaga kelish ehtimolini oshirishi va jahon neft-gaz bozorida narx bosimini kuchaytirishi mumkin. Bunday ssenariyning oqibatlari energetika sektoridan ancha uzoqqa chiqib, jahon iqtisodiyotiga juda jiddiy zarba berishi mumkin, chunki neft, tabiiy gaz va koʻmir hali ham jahon energetika balansining qariyb 80% ini taʼminlaydi.
Shu bilan birga, neft, gaz va koʻmirning jahon iqtisodiyoti uchun ahamiyati faqat energiya ishlab chiqarish bilan cheklanmaydi. Ular neft-kimyosi, polimerlar, sintetik tolalar, kauchuk, moylash materiallari, bitum, erituvchilar, oʻgʻitlar va boshqa koʻplab sanoat mahsulotlari uchun eng muhim xomashyo hamdir.
Shu sababli anʼanaviy energetika sektoriga investitsiyalarning qisqarishi nafaqat kelajakdagi yoqilgʻi bozori uchun, balki jahon iqtisodiyotining butun sanoat tizimi uchun ham ahamiyatlidir.