Eski koʻmir elektr stansiyalari va yangi texnologiyalar
AQSh dunyodagi eng qadimgi koʻmir elektr stansiyalariga ega: ularning oʻrtacha yoshi kelasi yili 50 yoshdan oshadi, 92 ta yadro reaktori esa dunyoda uchinchi eng qadimgi hisoblanadi.
Eski koʻmir elektr stansiyalari va yangi texnologiyalar
AQSh bugungi kunda dunyodagi eng qadimgi koʻmir elektr stansiyalariga ega boʻlib, ularning oʻrtacha yoshi kelasi yili 50 yillik chegaradan oshadi. Bundan tashqari, Qoʻshma Shtatlar oʻrtacha yoshi 42 yil boʻlgan taxminan 92 ta yadro reaktorini ishlatadi, bu ularni dunyoda Shveytsariya va Belgiyadan keyingi uchinchi eng qadimgi reaktorlarga aylantiradi — bu mamlakatlarda reaktorlarning oʻrtacha yoshi mos ravishda 46,3 va 42,3 yilni tashkil etadi. AQShda hozir ishlatilayotgan AESlarning aksariyati 1960–1970-yillarda qurilgan. Bu omillar AQSh energetika infratuzilmasini dunyodagi eng qarisi qiladi. Biroq ayni damda Qoʻshma Shtatlar asosiy energiya manbai sifatida gazdan foydalanadigan issiqlik elektr stansiyalarini rivojlantirishga urgʻu bermoqda, gaz infratuzilmasini qurmoqda va eski koʻmir stansiyalarini gaz stansiyalari bilan almashtirmoqda.
Bu koʻmir stansiyalari allaqachon amortizatsiya qilingan va egalik qiluvchi kompaniyalar uchun pul oqimi yaratmoqda, shu bilan birga ekologik muammolar keltirib chiqarmoqda, chunki 1950-yillarda yaratilgan tutun chiqaruvchi agregatlar texnologiyasi texnik jihatdan eskirgan. Shu bilan birga, dunyoda ultra oʻta kritik parametrlarda ishlaydigan energobloklarga ega yangi koʻmir stansiyalari paydo boʻlmoqda; ular koʻmir elektr stansiyalarining ekologikligini va koʻmirning birlamchi energiya manbai sifatidagi FIKni sezilarli darajada oshiradi. Ammo AQSh boshqa yoʻlni tanladi: u oʻz koʻmir stansiyalarini modernizatsiya qilmaydi, balki ularni yopadi va energetikani asosan gazga oʻtkazadi.
Baʼzi davlatlar koʻmir stansiyalarini qurish va modernizatsiya qilishda yangi texnologiyalardan foydalana boshladi. Masalan, neftga boy BAA (Birlashgan Arab Amirliklari)da har biri 600 MVt quvvatga ega 4 ta energoblokdan iborat koʻmir elektr stansiyasining ilk energobloki ishga tushirildi. 600 MVtli toʻrt energoblok umumiy quvvati 2400 (2×1200) MVt boʻlgan Belarus AESining ikki blokiga teng. BAAdagi koʻmir stansiyasi ultra oʻta kritik parametrli energobloklarga ega stansiyadir. Mutaxassislar fikricha, 600 MVt quvvatga faqat zamonaviy texnologiyalar yordamida erishish mumkin. Bu texnologiyalarda kashshoflar, aslida, 1949-yilda AQSh boʻlgan.
Gap shundaki, ultra kritik parametrlarda ishlaydigan koʻmir stansiyasi qozoni ichida ish harorati 500 darajadan ancha oshadi. Ochiq manbalardan olingan soʻnggi xabarlarga koʻra, Xitoy oʻzining ultra oʻta kritik qozonlarida issiqlik tashuvchining ish haroratini 800–850 darajaga yetkazdi. Ultra kritik koʻmir qozonlari 35% FIK bersa, ultra oʻta kritik qozonlar allaqachon 45% va undan yuqori FIKga ega. Oddiy koʻmir elektr stansiyalari 1 kVt elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun taxminan 450 gramm koʻmir talab qilsa, ultra oʻta kritik stansiyalar 1 kVt·soat uchun 230–240 gramm sarflaydi. Bu chiqindi gazlari va kul chiqindilarining ikki baravar kamayishini anglatadi. Filtrlar va suvdan yopiq aylanma foydalanish texnologiyasidan foydalanish bu yangi koʻmir stansiyalarining samaradorligini yanada oshiradi.
Gaz stansiyasi bilan solishtirganda, koʻmir stansiyalari SPG (suyultirilgan tabiiy gaz) infratuzilmasini qurishni, gaz quvurlari va yer osti gaz omborlarini talab qilmaydi, bu esa energetika infratuzilmasining tannarxini sezilarli darajada arzonlashtiradi. Shu bois, menimcha, koʻmir yoʻqolmaydi va dunyoning koʻplab mamlakatlari energetikasida yana juda muhim rol oʻynaydi. Shunchaki bu sohada yangi texnologiyalar va qozonlar ishlab chiqishga moliyaviy resurslar kiritish kerak, ayniqsa dunyoda, deyarli har bir mamlakatda koʻmir koʻp va koʻmir boshqa energetika yoʻnalishlari qatori energiya tannarxini sezilarli darajada arzonlashtiradi.