Buyuk Britaniya koʻmir energetikasiga nuqta qoʻydi. Bu uning sanoati uchun nima anglatadi?
1980-yillarning oxirida Buyuk Britaniya elektr energiyasining qariyb 70 foizi koʻmirda ishlab chiqarilardi. Endi u koʻmir generatsiyasidan toʻliq voz kechgan birinchi G7 davlatidir.
Buyuk Britaniya koʻmir energetikasiga nuqta qoʻydi. Bu uning sanoati uchun nima anglatadi?
1980-yillarning oxirida Buyuk Britaniya elektr energiyasining qariyb 70 foizi koʻmir elektr stansiyalarida ishlab chiqarilardi. Bugun mamlakat kam uglerodli energetikaga oʻtishi va karbonat angidrid chiqindilarini kamaytirish yoʻlida koʻmirda elektr ishlab chiqarishdan toʻliq voz kechgan birinchi G7 davlati boʻldi.
Shimoliy Yorkshirdagi soʻnggi chuqur koʻmir koni — Kellingli — 2015-yil dekabrda yopildi. Mamlakatdagi soʻnggi koʻmir elektr stansiyasi (Ratcliffe-on-Soar) 2024-yil sentabrda rasman yopildi.
Bir vaqtlar XX asr boshlarida eng buyuk imperiya boʻlgan va XVIII asrning ikkinchi yarmida bugʻ mashinasi ixtirosi hamda toʻqimachilik ishlab chiqarishida yangi texnologiyalardan foydalanish bilan boshlangan Buyuk sanoat inqilobi beshigi boʻlgan Buyuk Britaniya bugun energetika va sanoatda jiddiy tarkibiy muammolarga yuz tutmoqda.
Tarixga nazar tashlasak, Buyuk Britaniyaning jahon miqyosidagi iqtisodiy qudratining choʻqqisi 1870-yillarga toʻgʻri keladi. Oʻshanda Buyuk Britaniya bilan hech bir davlat raqobatlasha olmasdi, chunki jahon sanoat gegemonligi uning qoʻlida edi. U boshqa davlatlarga oʻz shartlarini oʻtkaza olardi.
Oʻsha yillarda Buyuk Britaniya jahonda koʻmir, paxta mato va choʻyan ishlab chiqarishining katta ulushini egallagan. Shuni taʼkidlash kerakki, XVIII asrdayoq yogʻoch koʻmiri oʻrnini egallagan koʻmir Buyuk Britaniyadagi Buyuk sanoat inqilobining arzon energiya manbai boʻldi.
Biroq XIX asrning soʻnggi choragidayoq Buyuk Britaniyaning sanoatdagi ustunligi qisqara boshladi, jahon tizimi esa AQSH va Germaniyaning jadal oʻsishi fonida murakkabroq koʻp qutbli tuzilma sari oʻta boshladi.
«Jahon tarixi»ning VII jildida keltirilgan maʼlumotlarga koʻra (46-bet), 1870-yilda Buyuk Britaniya jahon ishlab chiqarishining 32 foizini, AQSH 23 foizini, Germaniya 13, Fransiya 10 foizini bergan boʻlsa, 1900-yilga kelib nisbat butunlay boshqacha koʻrinish oldi: AQSH 31 foiz, Buyuk Britaniya 18, Germaniya 16, Fransiya 7.
Shunday qilib, oʻttiz yil ichida jahon sanoat qudratining markazi sezilarli darajada siljidi. Bu nafaqat Buyuk Britaniyaning sobiq sanoat monopoliyasiga barham berilganini, balki u jahon sanoat ishlab chiqarishida birinchi oʻrinni AQSHga boy berganini ham koʻrsatdi.
Shunga qaramay, Buyuk Britaniya jahon vositachilik savdosi, sugʻurta va bank ishida yetakchilikni saqlab qoldi, shuningdek, XIX asrning 70-yillarida asta-sekin “jahon ustaxonasi” maqomini yoʻqotganiga qaramay, mustamlaka va dengiz gegemonligini saqlab turdi (Jahon tarixi, VII jild, 46, 51-betlar).
Endi hozirgi davrga qaytsak, 120 yildan koʻproq vaqt oʻtib, Buyuk Britaniyada ishlab chiqarish sanoatining YaIMdagi ulushi 1990-yildagi 17 foizdan 2025-yilda 8 foizga tushdi, Xitoyning bu koʻrsatkichdagi ulushi 2025-yilda 25 foizni, AQSH 2024-yilda 10 foizni, Hindiston 2025-yilda 13 foizni va Rossiya 2025-yilda 14 foizni tashkil etdi (2013-yildan beri oʻsib bormoqda).
Shuni alohida taʼkidlash joizki, ishlab chiqarish sanoatining YaIMdagi yuqori ulushi mamlakat iqtisodiyotida moddiy mahsulot ishlab chiqarishning muhim rol oʻynashini koʻrsatadi va uning sanoat tuzilmasini baholash imkonini beradi. Ishlab chiqarish sanoati ulushining pasayishi Britaniya iqtisodiyotining uzoq davom etgan deindustrializatsiyasi va xizmatlar tomon tarkibiy siljishining koʻrsatkichlaridan biridir.
Bugungi kunda Buyuk Britaniyada aholi uchun elektr energiyasi narxi yirik rivojlangan iqtisodiyotlar orasida eng yuqorilaridan biri boʻlib, 2025-yil dekabr holatiga koʻra 1 kVt·soat uchun 0,42 dollar (biznes uchun — 0,447 dollar), AQSHda — 0,20 (20 sent), Xitoyda — 0,079, Hindistonda — 0,071 va Rossiyada — 0,078 dollarni tashkil etadi. Yevropa Ittifoqida aholi uchun 1 kVt·soat elektr energiyasining oʻrtacha chakana narxi esa 2025-yilda qariyb 0,289 yevroni tashkil etdi.
Yevropa Ittifoqi ham koʻmirdan bosqichma-bosqich voz kechish yoʻlda va u yerda koʻmir ulushi 2025-yilda 9,2 foizlik yangi tarixiy minimumga tushdi. Bunda Yevropa Ittifoqida koʻmirdan voz kechish yakuniy isteʻmolchilar uchun elektr energiyasining yuqori narxi fonida kechmoqda. Biroq korrelyatsiyaning oʻzi yuqori narxning sababi aynan koʻmirdan voz kechish ekanini anglatmaydi.
Shu bilan birga, aholi va sanoat uchun elektr energiyasi narxi yetarlicha past boʻlgan AQSH, Xitoy va Hindiston kabi yirik davlatlar koʻmir energetikasidan voz kechishga shoshilmayapti. Bu davlatlar diversifikatsiyalangan energiya balansida koʻmirni saqlab qolib, ayni vaqtda boshqa ishlab chiqarish manbalarini jadal koʻpaytirmoqda.
Gap shundaki, qayta tiklanuvchi energiya manbalariga ulkan investitsiyalarga qaramay, Xitoyda koʻmir energetikasi umumiy elektr energiyasi ishlab chiqarishning taxminan 55–58 foizini, AQSHda — qariyb 15 foizini (eski koʻmir elektr stansiyalari bosqichma-bosqich yopilishi sababli koʻmirda ishlab chiqarish asta-sekin pasaymoqda, ammo gaz tez oʻsib bormoqda), Hindistonda — 71–75 foizini va Rossiyada — 15–19 foizini tashkil etadi.
2025-yilda Xitoy 78,1 GVt yangi koʻmir quvvatini ishga tushirdi (soʻnggi 10 yildagi eng yuqori koʻrsatkich), Hindiston esa 10 GVt yangi quvvat qoʻshdi. Ammo yangi koʻmir quvvatlarining keng koʻlamli oʻsishiga qaramay, 2025-yilda Xitoy va Hindistonda koʻmirda elektr energiyasi ishlab chiqarish oʻn yilliklar davomida birinchi marta pasaydi — qayta tiklanuvchi energiya manbalarining (quyosh va shamol generatsiyasi) rekord oʻsishi tufayli Xitoyda 1,5 foizga, Hindistonda 3 foizga.
Xitoy va Hindistondagi yangi koʻmir quvvatlari energetika tizimining ishonchliligi va moslashuvchanligini taʼminlash, shuningdek, oʻzgaruvchan quyosh va shamol generatsiyasining jadal oʻsishi sharoitida oʻsib borayotgan talabni qondirish va tizimni kengaytirish vositasi sifatida qoʻllanilmoqda. Shu bois yangi koʻmir quvvatlarini qurishni energetik oʻtishdan bir tomonlama voz kechish emas, balki tizimning ishonchliligi va mutanosibligini taʼminlash vositalaridan biri sifatida koʻrib chiqish lozim. Bunda bu yirik davlatlarning oʻrnatilgan quvvati, haqiqiy ishlab chiqarishi va energiya balansidagi koʻmir ulushini bir vaqtda hisobga olish muhim.
Bundan tashqari, arzon va ishonchli elektr energiyasi yetarli miqdorda nafaqat sanoatni rivojlantirish, balki sunʼiy intellektni rivojlantirish uchun ham zarur, chunki uning hisoblash infratuzilmasi tobora koʻproq elektr energiyasini talab qiladi — birinchi navbatda hisoblash tizimlarini ishlatish va maʼlumotlar markazlarini sovutish uchun.
Sunʻiy intellekt infratuzilmasi uchun barqaror va kengaytiriladigan elektr taʼminoti zarur. Quyosh va shamolning oʻzgaruvchan generatsiyasi bunday taʼminotni kecha-yu kunduz kafolatlamaydi, shuning uchun uni energiya saqlash qurilmalari, zaxira generatsiya, atom energetikasi, talabni boshqarish va tarmoq infratuzilmasini rivojlantirish bilan toʻldirish talab etiladi.
Kelajakdagi talab koʻlamini sunʼiy intellekt infratuzilmasining rivojlanishi yaqqol koʻrsatadi. OpenAI Stargate dasturi doirasida hisoblash infratuzilmasi va energiya quvvatlarini keng koʻlamda kengaytirishini maʼlum qildi. 2026-yil aprel oyida kompaniya 2029-yilga kelib AQSHda 10 GVt sunʼiy intellekt infratuzilmasini taʼminlash boʻyicha dastlabki maqsad oshib ketganini maʼlum qildi.
Buyuk Britaniya sanoati hozir oʻsmayapti — aksincha, Britaniya hukumati maʼlumotlariga koʻra, 2025-yilda sanoat energiya isteʼmoli yana 4,9 foizga kamayib, 17,3 million tonna neft ekvivalentiga tushdi, bu butun tegishli statistik qator boʻyicha eng past koʻrsatkichdir. Bunda sanoat ishlab chiqarishi 2025-yilda atigi 0,2 foizga kamaydi.
Biroq bu kelajakda elektr energiyasiga talab kamayadi degani emas. Hukumat qabul qilingan oʻn yillik Modern Industrial Strategy sanoat strategiyasiga muvofiq qayta sanoatlashtirish, ilgʻor ishlab chiqarishni rivojlantirish, raqamli iqtisodiyot va sanoatni elektrlashtirishga umid qilmoqda. Shu bilan birga, davlat 2050-yilga borib elektr energiyasiga talabning ikki baravardan koʻproq oshishini kutmoqda.
Bunday sharoitda Buyuk Britaniya uchun savol faqat bugun koʻmir generatsiyasini nima bilan almashtirish emas, balki energetika tizimi iqtisodiyotning raqobatbardoshligini yoʻqotmasdan kelajakdagi talab oʻsishini taʼminlay oladimi, degan masaladir.
Aynan shu yerda Britaniya energetika siyosatining asosiy paradoksi yuzaga keladi: davlat bir vaqtning oʻzida dekarbonizatsiyani tezlashtirishga, sanoat uchun elektr energiyasi narxini pasaytirishga va iqtisodiyotga mustahkamroq ishlab chiqarish bazasini qaytarishga intilmoqda.
Bundan tashqari, Buyuk Britaniya tarixan juda boy koʻmir konlariga ega boʻlib, ular yuqorida taʼkidlaganimdek, XVIII–XIX asrlardagi Buyuk sanoat inqilobining asosiy va arzon energiya manbai boʻldi.
Buyuk Britaniyaning mavjud koʻmir resurslari nafaqat yoqilgʻi manbai, balki gazlashtirish texnologiyalaridan foydalanib sintetik gaz, metanol, oʻgʻitlar va boshqa kimyoviy mahsulotlar olish uchun xomashyo sifatida ham koʻrib chiqilishi mumkin.
Koʻmirdan, shuningdek, choʻyan, poʻlat va ferroqotishmalar eritish uchun metallurgiya koksi va yarim koksi, sintetik suyuq yoqilgʻi (motor yoqilgʻisi va sintetik neft) olish mumkin.
Bunday texnologiyalar ayrim kimyo va metallurgiya tarmoqlarini qoʻllab-quvvatlashi hamda ayrim turdagi xomashyo va energiya tashuvchilarni import qilishga qaramlikni kamaytirishi mumkin. Kengroq maʼnoda bu Buyuk Britaniya sanoat siyosatining elementlaridan biriga aylanishi mumkin.
Biroq bunday texnologiyalarning iqtisodiy maqsadga muvofiqligi koʻmir qazib olish tannarxiga, kapital xarajatlarga, gazlashtirish va sintez jarayonlarining samaradorligiga, CO₂ ni tozalash va ushlash texnologiyalarining narxiga hamda amaldagi uglerod tartibga solinishiga bogʻliq.
XXI asrning asosiy savoli endi qaysi energiya manbai toʻgʻri ekanligida emas, balki energetika tizimi bir vaqtning oʻzida arzon narxni, taʼminot ishonchliligini va sanoat, transport hamda raqamli iqtisodiyot uchun zarur boʻlgan koʻlamni taʼminlay oladimi, deganida.