Ormuz boʻgʻozi nafaqat neft, balki jahon iqtisodiyotining raqamli tuguniga aylanmoqda
Ormuz boʻgʻozi endi nafaqat neft darchasi. Uning tubi orqali Fors koʻrfazi raqamli iqtisodiyotini dunyo bilan bogʻlaydigan suv osti kabellari oʻtadi va bu boʻgʻozni jahon iqtisodiyotining strategik tuguniga aylantiradi.
ORMUZ BOʻGʻOZI NAFAQAT NEFT, BALKI JAHON IQTISODIYOTINING RAQAMLI TUGUNIGA AYLANMOQDA — 1-QISM.
Bugun deyarli hamma biladi: Ormuz boʻgʻozi neft boʻyicha tor darvozadir, u orqali jahon neft savdosining 25%, suyultirilgan tabiiy gaz jahon savdosining 20% va jahon oʻgʻit savdosining **30%**gacha qismi oʻtadi.
Biroq mintaqadagi geosiyosiy vaziyat rivojlanishi chogʻida maʼlum boʻldiki, Ormuz boʻgʻozi neft va gazdan tashqari juda jiddiy raqamli ahamiyatga ham ega, chunki boʻgʻoz orqali jahon iqtisodiyoti uchun muhim raqamli infratuzilma oʻtadi.
Ormuz boʻgʻozi tubi orqali kamida 7 ta suv osti optik tolali aloqa kabeli oʻtadi, ularning eng muhimlari AAE-1, FALCON va GULF Bridge International (GBI):
- AAE-1 kabeli Janubi-Sharqiy Osiyo, Yaqin Sharq, Afrika va Yevropani bogʻlovchi yirik qitʼalararo magistraldir.
- FALCON kabel tizimi Fors koʻrfazi davlatlarini Hindiston, Misr va mintaqaning boshqa davlatlari bilan bogʻlaydi.
- GULF Bridge International (GBI) mintaqaviy yuqori tezlikdagi tarmogʻi Fors koʻrfazi davlatlarini xalqaro aloqa tugunlari bilan birlashtiradi.
Bu suv osti kabellari orqali mintaqadagi millionlab foydalanuvchilar uchun elektron tijorat, bulut xizmatlari, bank tranzaksiyalari, hukumat va harbiy aloqa, internet va telekommunikatsiya trafigi oʻtadi, bu esa arab davlatlari uchun muhim infratuzilma hisoblanadi. Bu kabellar Fors koʻrfazi davlatlarining tez oʻsayotgan raqamli iqtisodiyotini global maʼlumot uzatish tarmogʻi bilan bogʻlaydi.
Fors koʻrfazining arab davlatlari, jumladan Saudiya Arabistoni, BAA va Qatar, dunyoning eng yirik raqamli infratuzilma va sunʼiy intellekt markazlaridan birini yaratishga faol sarmoya kiritmoqda, yuzlab milliard dollarlar yoʻnaltirib, sunʼiy intellekt, maʼlumotlar markazlari va superkompyuterlar sohasida yirik loyihalarni amalga oshirib, iqtisodiyotini diversifikatsiya qilish va asosiy resursi — neftga qaramlikni kamaytirishga intilmoqda.
Masalan, bir nechta misol keltirish mumkin. BAA ning asosiy loyihalari orasida OpenAI, Nvidia va Oracle ishtirokida Abu-Dabida gigavatt quvvatli maʼlumotlar markazini yaratishga qaratilgan, qiymati 20 mlrd dollar boʻlgan «Stargate tashabbusi va superkompyuter majmuasi» koʻzga tashlanadi.
Saudiya Arabistonining davlat kompaniyasi Humain eng yangi Nvidia chiplari asosida «sunʼiy intellekt fabrikalari» quradi, jumladan birinchi bosqichda 18 000 ta GB300 chipini joylashtiradi, bu mamlakatning asosiy yirik loyihalaridan biridir. Saudiya Arabistonida AT ga yillik davlat xarajatlari 10 milliard dollarni tashkil etadi.
Biroq shuni tushunish kerakki, bu hisoblash quvvatlari va raqamli infratuzilma, mintaqaning arab davlatlarida qurilayotgan sunʼiy intellekt iqtisodiyoti bu kabellarsiz avtonom ishlay olmaydi.
Binobarin, Ormuz boʻgʻozi energiya, transport va raqamli oqimlar kesishadigan jahon iqtisodiyotining asosiy tugunlaridan biriga aylanadi. Bunday infratuzilmani nazorat qilish nafaqat neft va gaz yetkazib berishga, balki xalqaro maʼlumot almashinuviga ham taʼsir oʻtkazishni anglatadi.
ORMUZ BOʻGʻOZI NAFAQAT NEFT, BALKI JAHON IQTISODIYOTINING RAQAMLI TUGUNIGA AYLANMOQDA — 2-QISM.
Yuqorida aytilganlarni hisobga olsak, bu eng muhim savdo boʻgʻozini nazorat qilish Eronga mintaqadagi avvalgi geosiyosiy ahamiyatini tiklash imkonini berishi mumkin, chunki bu yoʻlga egalik ulkan geoiktisodiy va geosiyosiy resurs beradi.
Bugun eng muhim boʻgʻozni nazorat qilish nafaqat tovar oqimlarini, balki maʼlumot oqimlarini ham nazorat qilishdir. Eron bu resursdan foydalanib, neft eksportini oʻz ichiga olgan energiya tizimini ishga solib, shu tariqa iqtisodiy va harbiy salohiyatini oshiradi.
Albatta, Eronga qarshi kurashayotgan kuchlar Eron bunday resursga ega boʻlishini va shunga mos ravishda rivojlanishini xohlamaydi. Biroq Eron atrofidagi soʻnggi voqealar koʻrsatdiki, iqtisodiy sanksiyalar, xalqaro izolyatsiya va harbiy bosimning keng koʻlamli uygʻunligi ham ularning tashabbuskorlarining strategik maqsadlariga erishishga olib kelmadi.
Mintaqadagi geosiyosiy voqealar rivoji chogʻida maʼlum boʻldiki, Eronga tashqaridan gʻalaba qozonish haqiqatan juda qiyin. Ammo yuqorida muhokama qilingan iqtisodiy va geosiyosiy omillardan tashqari, Eronga kuch beradigan yana bir omilni taʼkidlamoqchiman. Vaziyat koʻrsatdiki, Eron fors tsivilizatsiyaviy merosi va bir necha ming yilliklar davomida shakllangan milliy xotira bilan mustahkamlangan kuchli milliy oʻzligiga ega.
Milliy oʻzlik bu holatda nafaqat tarixiy oʻz-oʻzini anglash elementi, balki bu qadimiy mamlakatga raketa zarbalari natijasida oliy maʼnaviy, siyosiy va harbiy rahbariyatning katta qismi yoʻq qilinganidan keyin ham davlatning tashqi bosim sharoitida siyosiy barqarorligining muhim omili sifatida namoyon boʻladi.