تنگه هرمز در حال تبدیل‌شدن از گره نفتی به گره دیجیتال اقتصاد جهان است
تنگه هرمز دیگر تنها یک گلوگاه نفتی نیست. کابلهای زیردریایی از بستر آن میگذرند و اقتصاد دیجیتال خلیج فارس را به جهان پیوند میدهند و این گذرگاه دریایی را به گرهی راهبردی اقتصاد جهانی تبدیل میکنند.
تنگه هرمز نهتنها به گرهی نفتی، بلکه به گرهی دیجیتال اقتصاد جهانی تبدیل میشود — بخش اول.
امروز تقریباً همه میدانند که تنگه هرمز یک گلوگاه نفتی است که ۲۵ درصد تجارت جهانی نفت، ۲۰ درصد تجارت جهانی گاز طبیعی مایع و تا ۳۰ درصد تجارت جهانی کود از آن میگذرد.
با این حال، در جریان تحولات ژئوپلیتیک منطقه روشن شد که تنگه هرمز علاوه بر اهمیت نفتی و گازی، اهمیت دیجیتال بسیار جدی نیز دارد، زیرا زیرساخت دیجیتال حیاتی برای اقتصاد جهانی از این تنگه میگذرد.
دستکم ۷ کابل زیردریایی فیبر نوری از بستر تنگه هرمز میگذرد که مهمترین آنها AAE-1، FALCON و GULF Bridge International (GBI) هستند:
- کابل AAE-1 یک شریان بینقارهای بزرگ است که جنوب شرق آسیا، خاورمیانه، آفریقا و اروپا را به هم پیوند میدهد.
- سامانه کابلی FALCON کشورهای خلیج فارس را با هند، مصر و دیگر کشورهای منطقه مرتبط میکند.
- شبکه پرشتاب منطقهای GULF Bridge International (GBI) کشورهای خلیج فارس را به گرههای ارتباطی بینالمللی متصل میکند.
از طریق این کابلهای زیردریایی، دادههای تجارت الکترونیک، خدمات ابری، تراکنشهای بانکی، ارتباطات دولتی و نظامی و ترافیک اینترنت و مخابرات میلیونها کاربر منطقه عبور میکند که زیرساختی حیاتی برای کشورهای عربی به شمار میرود. این کابلها اقتصاد دیجیتال رو به رشد کشورهای خلیج فارس را به شبکه جهانی انتقال داده پیوند میدهند.
کشورهای عربی خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی، امارات و قطر، فعالانه در ایجاد یکی از بزرگترین مراکز زیرساخت دیجیتال و هوش مصنوعی جهان سرمایهگذاری میکنند و با صرف صدها میلیارد دلار، پروژههای بزرگی در حوزه هوش مصنوعی، مراکز داده و ابررایانهها اجرا میکنند تا اقتصاد خود را متنوع سازند و وابستگی به منبع اصلی خود یعنی نفت را کاهش دهند.
برای نمونه میتوان چند مورد را ذکر کرد. از میان پروژههای کلیدی امارات، پروژه بزرگ «طرح استارگیت و مجتمع ابررایانه» به ارزش ۲۰ میلیارد دلار با مشارکت OpenAI، Nvidia و Oracle برای ایجاد یک مرکز داده گیگاواتی در ابوظبی برجسته است.
شرکت دولتی عربستان سعودی Humain در حال ساخت «کارخانههای هوش مصنوعی» بر پایه جدیدترین تراشههای Nvidia است، از جمله استقرار ۱۸۰۰۰ تراشه GB300 در مرحله نخست، که یکی از پروژههای بزرگ کلیدی این کشور است. هزینههای سالانه دولت عربستان در حوزه فناوری اطلاعات به ۱۰ میلیارد دلار میرسد.
با این حال، باید درک کرد که این توان محاسباتی و زیرساخت دیجیتال، یعنی اقتصاد هوش مصنوعی که در کشورهای عربی منطقه ساخته میشود، بدون این کابلها نمیتواند بهصورت خودمختار کار کند.
در نتیجه، تنگه هرمز به یکی از گرههای کلیدی اقتصاد جهانی تبدیل میشود که جریانهای انرژی، حملونقل و داده در آن تلاقی میکنند. کنترل چنین زیرساختی به معنای تأثیر نهتنها بر عرضه نفت و گاز، بلکه بر تبادل بینالمللی داده است.
تنگه هرمز نهتنها به گرهی نفتی، بلکه به گرهی دیجیتال اقتصاد جهانی تبدیل میشود — بخش دوم.
با توجه به آنچه گفته شد، کنترل این مهمترین تنگه تجاری میتواند به ایران امکان دهد اهمیت ژئوپلیتیک پیشین خود را در منطقه بازگرداند، زیرا در اختیار داشتن این مسیر، منبعی عظیم از نظر ژئواکونومی و ژئوپلیتیک میبخشد.
امروز کنترل مهمترین تنگه تنها کنترل جریان کالا نیست، بلکه کنترل جریان داده نیز هست. ایران میتواند با بهرهگیری از این منبع، منظومه انرژی خود، از جمله صادرات نفت را به کار گیرد و بدین ترتیب توان اقتصادی و نظامی خود را افزایش دهد.
البته نیروهایی که علیه ایران میجنگند نمیخواهند ایران چنین منبعی در اختیار داشته باشد و بر همان اساس رشد کند. با این حال، تحولات اخیر پیرامون ایران نشان داد که حتی ترکیب گسترده تحریمهای اقتصادی، انزوای بینالملل و فشار نظامی نیز به تحقق اهداف راهبردی آغازگران آن منجر نشد.
در جریان تحولات ژئوپلیتیک منطقه روشن شد که شکست دادن ایران از بیرون واقعاً بسیار دشوار است. اما علاوه بر عوامل اقتصادی و ژئوپلیتیک که در بالا بحث شد، میخواهم بر عامل دیگری تأکید کنم که ایران را قویتر میکند. وضعیت نشان داد که ایران از هویت ملی نیرومندی برخوردار است که با میراث تمدنی پارسی و حافظه ملی شکلگرفته در طول چند هزاره پشتیبانی میشود.
هویت ملی در این حالت نهتنها عنصری از خودآگاهی تاریخی، بلکه عامل مهمی برای ثبات سیاسی دولت در شرایط فشار بیرونی است، حتی پس از نابودی بخش عمده رهبری عالی معنوی، سیاسی و نظامی در نتیجه حملات موشکی به این کشور کهن.