Dunyoda harbiy xarajatlarning 2023-yildagi oʻsishi
SIPRI hisobotiga koʻra, 2023-yilda dunyo boʻylab mudofaa xarajatlari soʻnggi oʻn yillikdagi eng yuqori surʼatda oʻsdi va 2,443 trillion dollarga yetdi; NATO umumiy hajmning 55 foizini tashkil etdi.
Dunyoda harbiy xarajatlarning 2023-yildagi oʻsishi
Mudofaa xarajatlari butun dunyoda oʻsib bormoqda va bu soʻnggi oʻn yillikdagi eng yuqori surʼatdir, deyiladi Stokgolm xalqaro tinchlik tadqiqotlari instituti (SIPRI) hisobotida. SIPRI maʼlumotlariga koʻra, jahon harbiy xarajatlari 2022-yilga nisbatan 6,8 foizga oʻsib, 2023-yilda 2,443 trillion dollarni tashkil etdi. Harbiy xarajatlar oʻsishi 2009-yildan buyon eng yuqori boʻldi va SIPRI ekspertlari bu tendentsiyani barcha besh geografik mintaqada, eng kuchli tarzda Yevropa, Osiyo, Okeaniya va Yaqin Sharqda qayd etdilar.
Dunyoda harbiy xarajatlarning 2023-yildagi oʻsishi
2023-yilda NATOga 1,341 trillion dollar harbiy xarajat toʻgʻri keldi, bu jahon miqyosidagi barcha mudofaa-sanoat xarajatlarining 55 foizini tashkil etdi. AQSh mudofaa byudjeti 2,3 foizga oshib 916 milliard dollarga yetdi va NATO aʼzolarining umumiy harbiy xarajatlarining 68 foizini tashkil etdi. 2023-yilda NATOning aksariyat Yevropa aʼzolari harbiy xarajatlarini oshirdi va ular harbiy tashkilotning umumiy harbiy byudjetida 28 foizga yetdi. Qolgan 4 foizni Kanada va Turkiya egalladi. AQSh va Xitoyning harbiy xarajatlarini oladigan boʻlsak, ularga jahon mudofaa xarajatlarining deyarli yarmi toʻgʻri keladi — 37 va 12 foiz. Hozirda AQShning harbiy xarajatlari Xitoynikidan uch baravar koʻp, ammo Xitoy har yili oʻz xarajatlarini oshirmoqda. AQSh tadqiqot, ishlanma, sinov va baholashga, yaʼni yangi qurol tizimlarini yaratishga eʼtibor qarata boshladi va bunga 2022-yilga qaraganda 9,4 foiz koʻproq mablagʻ sarfladi. Polsha barcha Yevropa davlatlari orasida 2022–2023-yillarda harbiy xarajatlarini eng koʻp oshirdi — 75 foizga, 31,6 milliard dollargacha. Polsha mudofaa byudjeti dunyoda 14-oʻrinni egallaydi. Polsha urushga tayyorlanmoqda…
Dunyoda harbiy xarajatlarning 2023-yildagi oʻsishi
Shu bilan birga, NATO aʼzolari uchun belgilangan harbiy xarajatlarga YaIMning 2 foizi asosiy daraja sifatida koʻrila boshlandi. Ittifoqning 31 aʼzo davlatidan 11 tasi bu asosiy darajaga yetdi yoki undan oshdi. Bundan tashqari, ittifoqning 28 aʼzosi harbiy xarajatlarning kamida 20 foizini qurol va jangovar texnika ishlab chiqish va ishlab chiqarishga yoʻnaltirish maqsadiga erishdi. 1-oktabrdan norvegiyalik Yens Stoltenbergning NATO bosh kotibi lavozimidagi vakolati tugaydi. Uning oʻrniga Niderlandiyaning sobiq bosh vaziri Mark Ryutte keladi. Politico nashrining maʼlumotiga koʻra, 2025-yil fevralidan Yens Stoltenberg Myunxen xavfsizlik konferentsiyasi raisi boʻlishi mumkin. Hozirda bu lavozimni nemis Kristof Xoysgen egallab turibdi (Kristof Xoysgen nemis diplomati, Germaniya kansleri A. Merkelning tashqi siyosat masalalari boʻyicha maslahatchisi (2005–2017), Germaniyaning BMTdagi doimiy vakili (2017–2020) boʻlgan). NATO va uning aʼzolarining harbiy xarajatlari haqidagi qisqacha tarix bilan kanalda joriy yilning 2-sentabrida koʻrib chiqqan NATO mavzusida batafsilroq tanishishingiz mumkin.
Dunyoda harbiy xarajatlarning 2023-yildagi oʻsishi
Xitoyning harbiy xarajatlariga kelsak, ular 2023-yilda 6 foizga oʻsib 296 milliard dollarni tashkil etdi, bu jahon harbiy xarajatlarining 12 foizi yoki Osiyo va Okeaniyadagi umumiy harbiy xarajatlarning yarmidir. Bu mintaqalardagi boshqa davlatlar Xitoyning oʻsib borayotgan harbiy xarajatlariga javoban oʻz xarajatlarini oshirmoqda. Xitoyning harbiy xarajatlari soʻnggi 29 yil davomida oʻsib bormoqda. Masalan, Yaponiya harbiy xarajatlarini 2022-yilga qaraganda 11 foiz koʻproq, 50,2 milliard dollargacha oshirdi. Tayvanning harbiy xarajatlari ham 11 foizga oʻsib, 16,6 milliard dollarni tashkil etdi.
Dunyoda harbiy xarajatlarning 2023-yildagi oʻsishi
Osiyo va Okeaniyada davlatlar yaqin istiqbolda keng koʻlamli mojarolarga ham tayyorlanmoqda. Tayvan oroli Xitoy uchun Qrim yarim oroli Rossiya uchun boʻlgani kabi fundamental ahamiyatga ega. Qrim yarim oroliga egalik qilish Rossiyaga Qora dengizni toʻliq nazorat qilish, soʻngra Bosfor va Dardanell boʻgʻozlari orqali Oʻrta yer dengiziga eng qisqa yoʻl orqali chiqish imkonini beradi. Oʻrta yer dengiziga chiqish — dunyoda eng yuqori tugʻilish darajasi boʻlgan va kelajakda uran kabi ulkan resurslarga hamda yirik infratuzilma loyihalariga ega boʻlgan eng istiqbolli qitʼa Afrikaga chiqish, shuningdek, Katta Yaqin Sharqqa chiqishdir. Oʻrta yer dengiziga chiqish — Misr nazorat qiladigan Suvaysh kanali orqali Hindiston va Janubi-Sharqiy Osiyoning jadal oʻsayotgan bozorlariga chiqish hamdir. Bularning barchasi Qrim yarim oroli ustidan nazoratni beradi!!! Qrimsiz Rossiya yuqorida qayd etilgan juda muhim geosiyosiy, geoiktisodiy va geoenergetik imkoniyatlarsiz mintaqaviy davlatga aylanar edi.
Dunyoda harbiy xarajatlarning 2023-yildagi oʻsishi
Albatta, Rossiya bundan tashqari (Eron bilan birgalikda) Shimol-Janub yoʻnalishlarini va Janubi-Sharqiy Osiyo bozorlariga chiqish imkonini beruvchi Shimoliy dengiz yoʻlini rivojlantirmoqda, bu esa milliardlik toʻlov qobiliyatiga ega bozordir! Agar bu raqamlarga Hindiston, Pokiston va Bangladesh bozorlarini qoʻshsak, deyarli uch milliardlik bozor boʻladi. Rossiya ilgari surayotgan yangi savdo yoʻnalishlari va Shimoliy dengiz yoʻli haqida keyingi mavzularda koʻrib chiqamiz. Xullas, Tayvanning Xitoyga qoʻshilishi strategik va iqtisodiy ahamiyatga ega boʻlib, Osiyo-Tinch okeani mintaqasida juda katta imkoniyatlar ochadi hamda istiqbolda bu mintaqa uchun eng muhim dengiz savdo yoʻllarini, jumladan Malakka boʻgʻozi orqali oʻtadigan marshrutni, Sharqiy va Janubiy Xitoy dengizlari orqali oʻtadigan savdo yoʻllarini nazorat qilish va oʻz savdo va harbiy manfaatlari xavfsizligini taʼminlash imkonini beradi. Masalan, Malakka boʻgʻozi Suvaysh va Panama kanallari qatorida dunyodagi eng muhim dengiz yoʻllaridan biridir. Bu Hind okeanini Tinch okeani bilan bogʻlaydigan asosiy yoʻl boʻlib, u orqali dunyoning eng aholi gavjum davlatlari — Hindiston, Indoneziya va Xitoy oʻrtasida savdo aloqalari amalga oshiriladi. Yiliga boʻgʻozdan 50 000 ga yaqin kema oʻtadi va bu mintaqadagi butun dengiz tovar aylanmasining 34,5 foizigacha yoki jahon tovar aylanmasining beshdan biridan toʻrtdan birigacha qismiga xizmat qiladi. AQSh qoʻlida boʻlgan Tayvan Xitoy uchun jiddiy toʻxtatuvchi omildir! AQShning global ustunligi Xitoy bilan Janubi-Sharqiy Osiyo bozorlari uchun qarama-qarshilik natijalariga bogʻliq boʻladi. AQShning vaqti oz qoldi….
Dunyoda harbiy xarajatlarning 2023-yildagi oʻsishi
Rossiyaning harbiy xarajatlari 2023-yilda 24 foizga oshib, 109 milliard dollarni tashkil etdi, bu byudjetning xarajat qismining 16 foiziga yoki mamlakat YaIMning 5,9 foiziga yetdi. Ukrainaning mudofaa xarajatlari sezilarli darajada oshdi. 2023-yil natijalariga koʻra, Ukraina harbiy xarajatlar boʻyicha dunyoda sakkizinchi oʻrinda turadi: ular 51 foizga oʻsib 64,8 milliard dollarni tashkil etdi va davlat xarajatlarining 58 foizi yoki YaIMning 37 foizini tashkil qildi. Shuni ham taʼkidlash lozimki, Ukraina Gʻarbdan kamida 35 milliard dollar miqdorida harbiy yordam oldi, jumladan AQShdan 25,4 milliard dollar. Shunday qilib, Gʻarb harbiy yordamini hisobga olgan holda Ukrainaning mudofaa xarajatlari 2023-yilda Rossiya harbiy xarajatlarining taxminan 91 foizini tashkil etdi. Agar NATOning mudofaa xarajatlarini (1,341 trillion dollar) va Ukrainaning harbiy xarajatlarini (Gʻarb yordamini hisobga olganda 99,8 milliard dollar) qoʻshsak, bu umumiy harbiy xarajatlar (1,441 trillion dollar) 2023-yilda Rossiya xarajatlaridan 13 baravardan koʻproq oshib ketdi.
Dunyoda harbiy xarajatlarning 2023-yildagi oʻsishi
Stokgolm xalqaro tinchlik tadqiqotlari instituti (SIPRI) hisob-kitoblariga koʻra, Yaqin Sharq davlatlari ham 2023-yilda harbiy xarajatlarini oshirdilar. Saudiya Arabistoni harbiy xarajatlar boʻyicha Hindistondan keyin dunyoda beshinchi, Yaqin Sharq davlatlari orasida birinchi oʻrinda boʻlib, 2023-yilda bunga 75,8 milliard dollar yoki YaIMning 7,1 foizini ajratdi. Dunyoning mudofaaga eng koʻp xarajat qiluvchi yetakchi davlatlari orasida Isroil Polshadan keyin 15-oʻrinni va Yaqin Sharq davlatlari orasida 2-oʻrinni egallaydi. Isroilning mudofaa byudjeti 24 foizga oʻsib, 27,5 milliard dollarni yoki mamlakat YaIMning 5,3 foizini tashkil etdi, bu qisman mamlakat 2023-yil oktabridan buyon Gʻazo sektorida olib borayotgan keng koʻlamli urush bilan bogʻliq. Eron 10,3 milliard dollar miqdoridagi harbiy xarajatlari bilan bu mintaqa davlatlari orasida toʻrtinchi oʻrinda joylashdi. Isroil ishtirok etgan bu mojaro Yaqin Sharqda Erondan tortib koʻplab davlatlar ishtirokida keng koʻlamli urushga aylanishi ehtimoli bor. Hech boʻlmaganda, bu katta urush boshlanishi uchun hamma narsa qilinmoqda. Yaqin Sharq ulkan resurslari, geosiyosiy va logistika imkoniyatlari bilan dunyodagi kuch markazlari uchun juda katta ahamiyatga ega.