Global Janub mamlakatlarida iqtisodiy oʻsish
Bugungi kunda eng tez rivojlanayotgan iqtisodiyotlar Lotin Amerikasi, Afrika va Osiyoda joylashgan boʻlib, ular birgalikda Global Janub deb ataladi. Gayana yalpi ichki mahsuloti 2021-2022-yillarda ikki baravar oshdi, Afrika davlatlari esa 2028-yilgacha oʻrtacha 6–8% oʻsishi kutilmoqda.
Global Janub mamlakatlarida iqtisodiy oʻsish
Hozirgi kunda eng jadal rivojlanayotgan mamlakatlar Lotin Amerikasi, Afrika va Osiyoda joylashgan boʻlib, ular birgalikda Global Janub deb ataladi. Gayana — Janubiy Amerika qitʼasining Atlantika okeani sohilidagi yagona ingliz tilida soʻzlashuvchi davlati boʻlib, Venesuela va Braziliya bilan chegaradosh; u ingliz mustamlakasi boʻlgan. Soʻnggi paytlarda bu davlat iqtisodiyotining portlovchi oʻsishi bilan eʼtiborni tortmoqda: 2021-2022-yillarda Gayana yalpi ichki mahsuloti ikki baravar oshdi. Xalqaro valyuta jamgʻarmasi ekspertlari unga 2024-yilda 38% va 2028-yilgacha 115% “portlovchi” oʻsishni bashorat qilmoqda.
Gayananing portlovchi oʻsishi neft qazib chiqarish va eksport daromadlarining keskin oshishi bilan bogʻliq. Prognozlarga koʻra, mamlakat 2027-yilga kelib kuniga 1,2 million barrel neft qazib chiqarish darajasiga chiqishi mumkin. Gayanada Amerika ExxonMobil (50%), Xitoy CNOOC va Amerika Chevron kompaniyalaridan iborat neft-gaz konsorsiumi Stabroek loyihasidagi eng yirik neft koniga ega boʻlib, uning zaxiralari 11 milliard barrel neftga baholanadi. Gayananing neft sektori daromadlari mamlakatning iqtisodiy rivojlanishiga, jumladan aholini uy-joy, transport va infratuzilma bilan taʼminlashga, xizmatlar va taʼminot sohalari, qishloq xoʻjaligi va togʻ-kon sanoatini rivojlantirishga xizmat qilmoqda.
Albatta, Gayana oʻzining neft kompaniyasini tashkil etishi va oʻz texnologik neft-gaz sohasini yaratishi kerak, bu esa neft daromadlarining asosiy qismini chet el kompaniyalariga berish oʻrniga mamlakatda saqlab qolish va ularni umuman iqtisodiyotni rivojlantirish va diversifikatsiya qilishga yoʻnaltirish imkonini beradi.
Afrikaga kelsak, Mozambik, Ruanda, Efiopiya, Niger, Uganda va Senegal dunyodagi rivojlanayotgan davlatlar orasida rivojlanish darajasi boʻyicha top 10 talikka kiradi va 2024-2028-yillarda oʻrtacha 6–8% darajasida taʼsirchan iqtisodiy oʻsish koʻrsatmoqda. Hozirgi vaqtda Afrika mintaqasi rivojlanish salohiyati va iqtisodiy oʻsish nuqtai nazaridan eng istiqbolli mintaqalardan biri hisoblanadi. Bu mintaqa salohiyati haqida qisqacha aytadigan boʻlsak, Afrikada dunyo oltin zaxiralarining 40% gacha va xrom hamda platina zaxiralarining 90% gacha qismi toʻplangan. Afrikada sayyoradagi eng katta kobalt, olmos va uran zaxiralari joylashgan. Masalan, Kongo Demokratik Respublikasi dunyo kobalt qazib chiqarishining qariyb 70% ini taʼminlaydi.
Bundan tashqari, Janubiy Afrika, Madagaskar, Malavi, Keniya, Namibiya, Mozambik, Tanzaniya, Zambiya va Burundi sezilarli neodim, prazeodim va disproziy zaxiralariga ega. Gvineyada dunyo boksit zaxiralarining 35% toʻplangan. Afrika dunyo haydaladigan yerlarining 65% va ichki qayta tiklanuvchi chuchuk suv manbalarining qariyb 10% iga toʻgʻri keladi. Ulkan salohiyat!
Global Janub mamlakatlarining iqtisodiy oʻsishi neft va gaz, GESlar, koʻmir va gazda ishlaydigan issiqlik elektr stansiyalari qurilishi, qayta tiklanuvchi energiya manbalari va AESlarni rivojlantirish kabi ulkan hajmdagi energiya resurslarini talab qiladi. Ularni katta urbanizatsiya (shaharlar qurilishi va ularning oʻsishi) hamda mintaqa aholisi turmush darajasining sifat jihatidan yuksalishi kutmoqda. Yoqilgʻi isteʼmoli ortadi, shu bois Rossiya Afrikadagi ishtirokini kengaytirib, savdoni oshirmoqda va infratuzilma hamda energetika loyihalarini taklif qilmoqda. Shuni tushunish kerakki, Global Janub iqtisodiyotlarining rivojlanishi past bazadan boshlanadi va bu barqaror hamda uzoq muddatli oʻsishni taʼminlaydi, Global Shimol davlatlari esa iqtisodiy rivojlanish choʻqqisini allaqachon bosib oʻtgan.
Afrika va Osiyo davlatlari iqtisodiyotining oʻsishi bu mintaqalar aholisi farovonligining oshishini taʼminlaydi, bu esa oʻz navbatida tovarlarga ulkan talab yaratadi va ular dunyoda ishlab chiqarilgan hamma narsani oʻziga singdiradi. Resurslarni sotishdan olingan daromadlarni bu davlatlar infratuzilma loyihalariga kiritib, iqtisodiyotni rivojlantiradi. Bundan tashqari, bu mintaqalarda tugʻilish darajasi yuqori va aholi yosh, bu esa ishlab chiqaruvchi kuchlarning oʻsishi bilan birga iqtisodiy rivojlanishning asosiy omillaridan biridir. Yevropaning turgʻunlikka uchragan davlatlari tugʻilish darajasining pasayishi va ishchi kuchi yetishmasligi sababli iqtisodiy oʻsishni taʼminlash uchun koʻplab muhojirlarni jalb qilishga majbur. Lotin Amerikasi, Afrika va Osiyo davlatlari — yangi savdo bozorlari!